سەرەتای بزووتنەوەكانی ژنان

سەرەتای بزووتنەوەكانی ژنان

 سەرەتای بزووتنەوەكانی ژنان دژ بە هەڵاواردنی جنسی ونابەرابەری لە كوردستانی ئێران دا دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی دامەزرانی كۆماری كوردستان لە شاری مهاباد.


یەكیەتیی ژنانی دێموكرات هەر چەند رێكخراوێكی بە تەواوەتی سەربەخۆ نەبوو و لە ژێر چەتری حیزبی دێموكرات دا چالاكی دەنواند بەڵام لە هەڵومەرجی زەمانی و مەكانی ئەو كاتدا هەوڵی دەدا ژنانی كورد سەبارەت بە مافەكانیان وشیار بكاتەوە، و لە پێناو بردنە سەری پێگەی ژنان و بەرز كردنەوەی شوێندانەریان هەنگاو بنێن.


لە پەنا ئەو بزوتنەوە ساوایەدا ،تێكۆشانی شاعیرانی وەك قانع ، هێمن و هەژاریش جێگای سرنج و تێرامانە ، روانینی ئەوان بۆ ژن و پێگەی ژن ،روانینێكی ئینسانی و بەرابەری خوازانە بوو.دەمەزراندنیقوتابخانەی كچانەش لە رێزی ئەو كردەوانە بوو كە مزگێنی بە هێز بوون و گەشە كردنی ئەو بزووتنەوە ساوایەی دەدا .پاش ئەو مەودا كورتە زەمانیەش هەر وەك رابردوو، هەوڵدانی بەرابەری خوازانەی ژنانی كورد هەر چەند هەتا رادەیەك دابەزی بوو، بەڵام درێژەی بە ژیانی خۆی دەدا.لە روانینێكی سەر پێی دا و بە ئاورێك لەبزوتنەوەی ژنانی كورد لە رابردوو تا بە ئەمرۆدا دەكرێ‌ گرینگترین بەربەستەكانی سەر رێی ئەو بزوتنەوەیە بەمجۆرە بەیان بكەین:


١-ستەمی نەتەوەیی
٢-داب ونەریت و مەزهەب
٣-نەخوێندەواری ،لاوازی فەرهەنگی و ئابووری
بەربەستە ئاماژە پێكراوەكان بوونە هۆی ئەوەی كە بەمجۆرە دەبوو و دەبووایە ، نەیتوانی بە شێوەیەكی یەكگرتوانەو بەربڵاو لە پێناو دابین بوونی مافی ژنان هەنگاو بنێ‌. لێرەدا بە كورتی لە شوێن دانەری نەرێنی ئەو سێ‌ هۆیە دەدوێن.


١-  ستەمی نەتەوەیی 


ستەمێك كە لە لایەن  دەزگای سەر كوتكەری دەسەڵاتی ناوەندی بەرامبەر بەكورد ئەنجام دراوە بە شێوەیەكی ئاسایی ژیان و "زێهنیەتی"ی ژنانی كوردیشی بە خۆیەوە خەرێك كردووە.ژنی كورد نەیتوانیوە مەسەلەی نەتەوەیی بە لاوە گرینگ نەبێ‌.لە زۆر بارەوە ژنی كورد پێش ئەوەی بیر لە شوناسی جنسی خۆی بكاتەوە، لە ژێر كەش و هەوای زاڵ دا، زیاتر لە پێناو دابین بوونی مافی نەتەوایەتی  لە گۆرەپانی خەباتدا ئامادە بووە.ژنی كورد تەنانەت ئەگەر  راستەو خۆش گیرۆدەی هەوڵدان بۆ لە نێوبردنی ستەمی نەتەوایەتی نەبووبێ‌، بێ ئەملا و ئەولا بە شێوەی ناراستەوخۆ ژیانی لە ژێر پۆششی ئەم مەسەلەیەدابووە.بە جۆرێك كە زۆر جار ژنی كورد خەبات دژی زۆرداری و سەركوتی لە ئاست تێكۆشان بۆ نەهێشتنی هەڵاواردنی جینسی بە پێویست تر زانیوە .


لە لایەكی دیكەوە بە هۆی ئەوەی كە دەسەڵاتی زاڵم و زاڵ بە سەر كۆمەڵگادا، ئازادی و بەرابەری بە هەرەشەیەك بۆ سەربەخۆیی زانیوە ،بە شێوەیەكی سیستماتیك و بەرنامە بۆ دارێژراو هەوڵی داوە لە ئاست بزوتنەوەكانی بەرابەری خوازانەی ژنان توندوتیژی لە خۆی نیشان بدا و بەردەوام هەوڵی لاواز كردنی داوە. 


لەو نێوە دا دەوڵەتێك كە دەبێ‌ وەك سەرپەرستێكی فەرهەنگی، خۆی لە پێناو پێك هێنانی دەرفەتی بەرابەردا هەنگاو بنێ‌، بەردەوام وەك بەربەستێكی گەورەی سەر ئەم رێگایە تێكۆشاوە.لە لایەكە دیكەشەوە نەبوونی كەش و هەوای پێویست بۆ هەوڵدان و گەشە كردنی دامەزراوە مەدەنیەكان ، بەتایبەت ئەو دامەزراوانەی كە دەتوانن لە پیوەندی لەگەڵ ئازادییەكانی ژنان دا شوێن دانەر بن ، خۆی هۆیەكی دیكەی مەسەلەكەیە. خاڵێكی دیكە كە لەو بارەوە جێگای سەرنجە ئەوەیە كە، بە هۆی ئەوەی كە خەباتی بەرابەری خوازانەی ژنانی كورد جۆرێك بێگانە ستیزیشی لە خۆی گرتووە و زۆربەی چالاكانی ئەو گۆرەپانە هاوكات رەخنە گرانی ناوەند گەرایین ،لە لایەن چالاكانی ناوەند نشینەوە نەتەنیا بێ‌ مێهریان لەگەڵ دەكرێ‌، بەڵكو بەردەوام لەگەڵ بەربەستی لاوەكیش رووبەروو دەكرێنەوە.


٢-داب ونەریتەكان و مەزهەب


ئاشكرایە كە لە كۆمەڵگای سوننەتی دا مەزهەب دەورێكی كاریگەر دەگێرێ‌. بە درێژایی سەدەكان لە كۆمەڵگای بەشەری دا داب ونەریتەكان و مەزهەب لە پەنا یەكتر توانیوانە درێژە بە مانەوەی خۆیان بدەن ،بە جۆرێك كە زۆر جار ئەوەی مەزهەب پروپاگەندەی بۆ كردووە و خەڵك روانینێكی ئەرێنی بەرامبەر بەوان نەبووە، لە رێگای ئەهرۆمی سوننەت و عورفی حاكم بە سەر كۆمەڵگادا "تعدیل" كراوە. هەروەها زۆرن ئەو سوننەتانەی كە بە هۆی هژمونی مەزهەبەوە كەم رەنگ بوون و تەنانەت لە بیر براونەوە.بەڵام مەسەلەكە لەو جێیە ئاڵۆز و كیشە خوڵقێن دەبێ‌ كە سوننەت ومەزهەب بەرامبەر بە دیاردەیەك هەڵوێستی هاوبەشیان هەبێ‌.ماف و ئازادییەكانی ژنان یەكێك لەو دیاردانەیە.روونە كە داب و نەریتەكان و مەسەلە مەزهەبیەكان ریشەیەكی قایم و بەردەوامیان لە كۆمەڵگادا هەیە كە ئاڵوگۆڕ پێك هینانیان هەوڵی زۆر و بەردەوامیان پێویستە. 


كۆمەڵگای كوردستان بە هۆی ئەوەی كە ئیدارەی كاروباری خۆی بە دەست خۆیەوە نەبوە ،بەردەوام دەسەڵاتی ناوەندی هەوڵی داوە لە دواكەوتووییدا ڕایبگرێ‌ و تا ئەو جێگایەی بۆی دەڵوێ‌ پێش بە پەرەگرتن و بەرەوپێش چوونی ئینسانی بگرێ‌. هەر چەند لە زەمانی ئێستادا و بە درووست بوونی  ئاواییەكی جیهانی (دهكدە جهانی) ،ئەو كارە نامومكینە ، بەڵام دەتوانێ‌ بزوتنەوەكان لەسەرەخۆ و یەواش بكنەوە.بۆیە كۆمەڵگا پێویستی بەوە دەبێ‌ كە كاتێكی زیاتر بۆ گەشە كردن تەرخان بكا و هێزێكی پتر و هەوڵێكی زیاتری بۆبدا.هەر چەند بە شاهیدی مێژوونوسان و كۆمەڵ ناسان ژنانی كورد لە بەراوورد لەگەڵ ژنانی دیكەی نەتەوەكانی جیهانی سێهەم، بە تایبەتی نەتەوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەراست و دراوسیەكانی، بە درێژایی مێژوو بەربەستی كەمتریان هەبووە وخاوەنی هەلومەرجی لەبارتر بوون،بەڵام بەرەو پێش چوونی دونیای ئازاد و شێوە و رادەی ژیانی خەڵكی دونیای پێشكەوتوو،رادەی چاوەروانی ژنانی كوردی بەرەو ژوور بردووە .بۆیە ژنی كورد ئامادە نییە بەوەی كە هەبووە و هەیە قەناعەت بكا و خۆی بە شیاوی وەزعێكی لەبارتر دەزانێ‌.لەو نێوەدا كە مەزهەب و داب ونەریتەكان روانینێكی پیاوسالارانەیان هەیە ، پیاوانی كۆمەڵگا خوازیاری كەم رەنگ بوونەوە ولاوازی پێگەی رابردوكانی خۆیانن.هر بۆیەیە لە حالەتێكی ئەوتۆدا كە بۆنی بەرابەری خوازی ژن و پیاو بەر لوت دەكەوێ‌،  دژكردەوە بەرامبەری نیشان دەدرێ‌.


٣-نەخوێندەواری ،لاوازی فەرهەنگی و ئابووری


فاكتێكی دیكە كە وەك بەربەستێك لە سەر رێگای ژنانی كورد خۆ دەنوێنێ‌، لاوازی فەرهەنگی وئابوورییە.لە رابردوودا بە زۆری چالاكی ئابووری كۆمەڵگای كوردستان ماڵداری – حەیوان داری و كشتوكاڵ بووە.لەو سیستمە كسب وكارەدا بە شێوەیەكی سروشتی و بە بوونی بەربڵاوی بنەماڵە، ژن نەیتوانیوە بە شێوەیەكی سەربەخۆ داهات وەدەست بێنێ‌.داهاتێك كە بەرهەمی هەوڵی بە كۆمەڵ بووە بە بەرێوەبەری پیاوان و لەلایەن سەرپەرستی بنەماڵەوە هەزینە دەكرا.ئاڵوگۆر لەو رەوتەشدا ژنان بە جۆرێك كە پێویست بووە نەیانتوانیوە خاوەنی پێگەی ئابووری تایبەت بە تاك بن .زۆربەی ئەوان لە باری ئابووریەوە بە سەرپەرستی بنەماڵە، كە زیاتر باب یا مێرد بووە بەستراونەتەوە.ئەو شێوە چاولە دەستیە(وابستگی)  تەنانەت لە هێندێ‌ بارەوە ئەو ژنانەش دەگرێتەوە كە خاوەنی كەسب و كار و داهاتی تایبەت بە خۆیانن.بەو مانایە كە ئیزنی ئەوەیان پێنادرێ‌كە داهاتی سەرچاوە گرتوو لە كار و تێكۆشانی ئابووی خۆیان ، خۆیان بەرێوەی ببەن.ئەوەش بۆتە هۆی ئەوەی كە ژن هەروا بە چاولە دەستی ئابووری بمێنێتەوە.ئەو بەستراوەیە دوور كەوتنەوە لە چالاكی بەردەوامی برابەری خوازانەی بەدواوە بووە ، هاوكات بەربەست بووە لەوەی كە ژنان بەرامبەر بە مافی خۆیان شارەزایی تەواویان هەبێ‌.لە ئاكامدا ئەگەر ژنان لە وەزعی مەوجود رازیش نەبن ، بە شێوەیەكی نەخوازراو مڵ بۆ وەزعی مەوجود رادەكێشن و بێتەفاوەت دەمێننەوە و زیاتر لە رابردوو گێرۆدەی فەقری فەرهەنگی دەبن.هەر چەند لەو ساڵانەی دوایی دا دامەزراندنی ناوەندی فێركردنی باڵا (مراكز اموزش عالی) لە پێناو بەرزكردنەوەی رادەی زانستی و فەرهەنگی كۆمەڵگا زۆر شوێندانەر بووە و دەست ویراگەیشتن بە كەرەسەی گشتی دابین بووە، بەو حاڵەش بە هۆی نەبوونی فەرهەنگی كەڵك وەرگرتن لەو كەرەسانە بەو جۆرەی كە پێویست بوو شوێن دانەر نەبوون.لە لایەكی دیكەوە خەباتی ژنان بەو هۆیانەوە كە باس كران نەیتوانیوە لە كۆمەڵگادا ریشە دابكوتێ‌ و پێگەی ژنان بەمجۆرە كە پێویستە قایم بكا .هیوادارین بە كەڵك وەرگرتن لە ئەزموونی كۆمەڵگاكانی دیكە ژنی كوردیش بتوانێ خەباتی بەرابەری خوازانەی بە هێز بكا و بەرەو پێشی بەرێ‌.